પ્રધાનમંત્રી રાષ્ટ્રીય રાહત કોષ (PMNRF) અને મુખ્યમંત્રી રાહત કોષ જેવી યોજનાઓ ગરીબ દર્દીઓ માટે ‘જીવનદાન’ સમાન માનવામાં આવે છે. પરંતુ અમદાવાદ સ્થિત IKDRC (Institute of Kidney Diseases and Research Centre) સંબંધિત દસ્તાવેજો એક ભયાનક સચ્ચાઈ સામે લાવે છે. અહીં કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરાવનારા ગરીબ દર્દીઓ માત્ર બીમારી સામે જ સંઘર્ષ નથી કરતા, પરંતુ સરકાર તરફથી સહાય મળ્યા પછી પણ હોસ્પિટલ પ્રશાસન દ્વારા તેમની જમા કરાવેલી રકમ (Advance) પરત ન મળવાને કારણે ભારે કર્જના દબાણમાં ફસાઈ જાય છે.
કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ જેવી તાત્કાલિક સારવારમાં દર્દી પાસે સમય હોતો નથી. સરકારી ફંડ આવવામાં સમય લાગતો હોવાથી જીવ બચાવવાની મજબૂરીમાં દર્દીઓ ઊંચા વ્યાજે સાહુકાર પાસેથી અથવા સગા-સંબંધીઓ પાસેથી કર્જ લઈને હોસ્પિટલમાં “પેશન્ટ એડવાન્સ” જમા કરાવે છે. નિયમ અનુસાર, જેમજ PMO અથવા CM ફંડમાંથી રકમ હોસ્પિટલના ખાતામાં આવે, તેમ દર્દીની જમા રકમ તેને પરત કરવી જોઈએ. પરંતુ IKDRCમાં આ પ્રક્રિયા કથિત રીતે ‘ઉગાહી’માં ફેરવાઈ ગઈ છે.
તાજેતરના ચોંકાવનારા કેસ
ચંદ્રશેખર મોતીલાલ (ઓક્ટોબર 2025): તાજેતરનો કેસ, જેમાં દર્દીએ ડિજિટલ વોલેટ દ્વારા ₹1,28,820 જમા કર્યા. ડિસ્ચાર્જ સમયે બાકી રહેલા ₹1.28 લાખ આજ સુધી હોસ્પિટલ પાસે જ છે.
મંગીલાલ ભગવાનારામ (ડિસેમ્બર 2022): રોકડ અને ચેક દ્વારા ₹2.50 લાખથી વધુ જમા કર્યા. સરકારી ફંડ આવ્યા પછી બિલ ‘ઝીરો’ થઈ ગયું, પરંતુ રિફંડ આજ સુધી મળ્યો નથી.
પુષ્પેન્દ્ર સિંહ ધાકડ (જુલાઈ 2022): ₹2.50 લાખ એડવાન્સ જમા કર્યા. PM ફંડ આવ્યા છતાં રિફંડ લંબિત છે.
CAG રિપોર્ટ: ₹7.63 કરોડની નાણાકીય ‘અનિયમિતતા’નો ખુલાસો
આ માત્ર દર્દીઓના આક્ષેપ નથી, પરંતુ ભારતના નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક (CAG)ની ઓગસ્ટ 2024ની ઓડિટ રિપોર્ટ (અવધિ 2015–2023)એ આ બાબતને પ્રમાણિત કરી છે. રિપોર્ટ હોસ્પિટલની કાર્યપ્રણાલી પર ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરે છે:
કરોડોની બાકી રકમ: ઓક્ટોબર 2023 સુધી IKDRC પાસે દર્દીઓની ₹7.63 કરોડની એડવાન્સ રકમ રિફંડ તરીકે બાકી હતી.
ફંડનો દુરુપયોગ: PMNRFથી મળેલા ₹16.80 કરોડ અને CM રાહત ફંડના ₹2.51 કરોડ દર્દીઓને પરત આપવાને બદલે હોસ્પિટલ દ્વારા અન્ય ખર્ચોમાં વાપરવામાં આવ્યા.
જૂની લાયબિલિટી: રિપોર્ટ મુજબ, કેટલાક દર્દીઓની રકમ 2016થી હોસ્પિટલના ખાતામાં ‘લાયબિલિટી’ તરીકે દબાઈને પડી છે.
કિડની ડાયાલિસિસ એન્ડ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ ફાઉન્ડેશન દ્વારા કરાયેલી RTI: એક જ કેમ્પસ, બે અલગ નિયમ
RTI હેઠળ મળેલી માહિતીથી મામલો વધુ ગંભીર બન્યો છે. આ જ સિવિલ હોસ્પિટલ કેમ્પસમાં આવેલી U.N. મહેતા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ કાર્ડિયોલોજીએ સ્વીકાર્યું છે કે સરકારી સહાય મળતાની સાથે તેઓ દર્દીની એડવાન્સ રકમ તાત્કાલિક પરત કરે છે. પ્રશ્ન એ છે કે જ્યારે એક જ કેમ્પસમાં નિયમો સમાન છે, તો IKDRC દર્દીઓનો હક કેમ હડપે છે? ઘણા દર્દીઓ હોસ્પિટલ સારવાર બંધ ન કરી દે તે ભયથી સીધી ફરિયાદ કરી શકતા નથી, તેથી તેમણે ફાઉન્ડેશનને લેખિત અરજી આપી છે.
ફાઉન્ડેશનની ચેતવણી: હવે આર-પારની લડાઈ
કિડની ડાયાલિસિસ એન્ડ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ ફાઉન્ડેશને ફેબ્રુઆરી 2025માં જ હોસ્પિટલ ડિરેક્ટરને આ મુદ્દે લેખિત ચેતવણી આપી હતી. ફાઉન્ડેશનના ફાઉન્ડર મેમ્બર મહેશ દેવાણી કહે છે,
“PMOના પત્રમાં સ્પષ્ટ લખેલું હોય છે કે આ સહાય ગરીબ દર્દીના ટ્રાન્સપ્લાન્ટ માટે છે. હોસ્પિટલ દ્વારા આ રકમ અટકાવી રાખીને દર્દીઓને કર્જમાં રાખવું માત્ર અનૈતિક જ નહીં પરંતુ નાણાકીય ગુનો પણ છે. સૈકડો દર્દીઓની અટકાવેલી રકમ વ્યાજ સહિત પરત કરવામાં આવવી જોઈએ.”
હવે આ પીડિત દર્દીઓ દસ્તાવેજો સાથે કેન્દ્રિય આરોગ્ય મંત્રાલય અને ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ બ્યુરો (ACB)ના દ્વાર ખખડાવવાની તૈયારીમાં છે. આ લડાઈ હવે માત્ર થોડા રૂપિયા માટે નહીં, પરંતુ સરકારી રાહત યોજનાઓની પારદર્શિતા અને ગરીબ દર્દીઓના સંવિધાનિક અધિકારો માટે છે.
આ રિપોર્ટ સાથે જોડાયેલા દસ્તાવેજો (CAG ઓડિટ રિપોર્ટ 2024, RTIના જવાબો, દર્દીઓની અરજીઓ, જમા સ્લિપ્સ, ફાઇલ ફોટો અને એપના સ્ક્રીનશોટ) સાબિત કરે છે કે આ સમસ્યા એક દર્દીની નથી, પરંતુ હજારો દર્દીઓની છે.
